het PAX beeld werd in 1947 een feit

paxbeeld00aa2_album
het PAX beeld, foto is op de nieuwe locatie genomen, in 2006

paxbeeld00aa1_album
het PAX beeld, foto is op de nieuwe locatie genomen, in 2006

De PAX, dat is een kunstwerk van de Brugse kunstenaar Octave Rotsaert, twee broeders die zich bezinnen, het heeft immers niets te maken met homoseksualiteit, zoals op sommige pagina’s op het internet te vinden is. Dit werk werd gemaakt tijdens een jaarlijkse tentoonstelling te Parijs in 1924, het heeft een prijs in de wacht gesleept. Het kunstwerk stelt dus twee broeders voor die elkaar omhelzen, in tijden van oorlog en bezetting. Het kunstwerk werd daarna ergens in het atelier geplaatst van de kunstenaar, het was in 1924 ontworpen in gips en nog niet in brons, brons kostte toen heel veel geld en het was dan ook niet gebruikelijk om een kunstwerk te gieten in brons, enkel hoogwaardige kunstwerken werden in zo’n materie gegoten. Na lang aandringen van dokter Louis De Winter, goede vriend -en dokter in de geneeskunde van de kunstenaar, heeft de kunstenaar beslist om toch het plaasteren standbeeld te laten gieten in brons, en uiteindelijk af te staan aan de geneeskunde, aan dokter Louis de Winter. Het bronzen kunstwerk werd bekostigd door de dokter zelf. In 1947 werd het een feit, het standbeeld werd in brons gegoten en staat in de binnenkoer van het Oud Sint-Janshospitaal, rechtover de ingang van het zusterklooster, waar het tot op heden niet meer staat. Het moest op 1 juni 2006 wijken voor een hedendaags beeldhouwwerk van de Italiaanse kunstenaar Guiseppe Penone. Het werd verplaatst naar een voorpleintje van het voormalige hospitaal, rechtover het vroegere broederklooster.

Bruge-Statue
Tekening van Victor de Quincey

Hierboven: dit prachtig werkje werd ontworpen met ‘inkt op papier’ en is van de Britse kunstenaar Victor de Quincey. Na toestemming van de kunstenaar mochten we de foto publiceren op onze website. Bekijk meer ontwerpen van deze kunstenaar.



Johan Van Schoorhove heeft een uitgebreid artikel gewijd aan het ‘PAX‘ beeld, namelijk het volgende (verbeterd door Octave zelf, wat de historische waarheid zeer ten goede komt): Dit beeld van meester Octave Rotsaert staat sedert de vorige herfst op de binnenplaats van het Memlinck museum in Brugge. Twee monniken wisselen met elkaar het heilig gebaar van de vrede. Zij staan in de van verdriet en troost door desemde atmosfeer van het Sint Jan hospitaal, en het is alsof heel de wereld rondom in hen haar vertrouwen en haar behagen heeft gesteld. Zij vertolken de vrede en de liefde en zelden werd nobeler de schoonheid van de deugd zichtbaar gemaakt.

Dokter De Winter, de man die het gegeven is in het hospitaal zijn kunde te doen stralen, wist hoe dit beeld juist hier moest staan en hoe het zou groeien uit de bodem, als trok het alle sappen van het vredig christendom op uit die oude grond. Een opgave voor onze moderne existentialistische en psychologische wetenschappen blijkt niet alleen de duizelingwekkende sprong te zijn van de mystieker in het Al, maar tevens de eens gestelde worp van het genie dat, in één ondeelbaar ogenblik van zijn bestaan, die bijna ongelooflijke en bewonderenswaardige samenbundeling van heel zijn wezen in het kunstgewrocht neerwerpt, en daarbuiten nog zelden tot die synthetische neerslag kan komen.

paxbeeld_0031
Foto © Copyright Brussele A.

De geniale mens gelooft zelf niet aan het geniale in hem, om de eenvoudige reden dat hij de aanwezigheid ervan in zich niet ervaart. In een plotse overrompeling van dit geniale, dat hem omgrijpt en bemeester, dat gans zijn wezen verheft en verandert, maakt hij van de levenloze materie een kristallisatie van een eeuwigheidsdrang, die ver uitreikt boven al zijn vroegere werken. Een geniaal kunstgewrocht is iets enigs. Enig niet alleen in het ganse oeuvre van de kunstenaar, maar ook als contactpunt van persoonlijk beleven en aanvoelen met de ruk van de eeuwigheid en de transcendente.

Beeldhouwer rotsaert is ontegensprekelijk een kunstenaar. Zijn opvoeding en schoolvorming staan borg voor zijn technische vaardigheid, die hij met soepelheid en gevoel, klassiek en gestyleerd weet aan te wenden. Tientallen jaren reeds bestaat zijn productie in hoofdzaak uit kinderkoppen en koppen van volwassenen, afgewisseld met kleine realistische scenes. Zijn kinderkopjes, uit wit marmer of soms uit hardsteen gehouwen, zijn van een echt Grieks klassieke zuiverheid van lijnen, vlakken en schaduwen en toch ook vol van een diep levensgevoel, in ogen en trekken uitgedrukt.

De kunstenaar heeft met liefde dit werk uitgevoerd, er de open zuiverheid van een kinderziel in bewaard en geschrijnd, maar ook de abstracte onbestendigheid van het beginnende leven. Zijn koppen van volwassenen, die van eenzelfde kunstvaardigheid getuigen, hebben meer die concrete bepaaldheid van een voorbij leven. De zuivere en effen vlakken van de kinderkopjes moesten plaats maken voor d tekenen welke het leven op ’t mensengelaat nalaat. Maar altijd blijven wij die getrouwheid aan het leven bewonderen, zodat het klassiek schoon, mannelijk heerlijk staat gebeeldhouwd.

Met de jaren, in het spoor van Rodin, ontwikkelde zich die klassieke levensechte vorm tot meer gestyleerdheid, en zo tot een meer bewuste uiting van een bepaalde emotie. Zo schiep hij de kop van een oude man, die niet meer de weergave wordt van een bepaald mens, maar enkel van ‘de oude man’. Of beter, het wordt de weergave van ‘een mens’, die ofwel oud is, ofwel philosofeert, of nog stil berust. De kracht van die kop wordt zijn veelzijdigheid, zijn innigheid wordt zijn veelheid, waarin wij ons ontdekken kunnen. Meer nog, in het Rodin genre is de machtige kop van Dokter De Winter, waarin het cerebrale zwaar en krachtig is weergegeven, en waarbij de diepvattende lijn het hoofd als ’t ware omsluit. Gestyleerde weergave van levensbepaaldheid en ernst.

paxbeeld_0021
Foto © Copyright Brussele A.

Kleine groepen deed Rotsaert eveneens aan. Zijn ‘Brugse jongens’ zijn krachtige, flink –en juist gebouwde knapen, klassiek maar daarmee al. Sterker wordt hij in ‘de vendeldragers’ en in ‘de mergelaer’, omdat hij niet alleen het klassiek vormschone heeft, maar tevens en meer nog: de lijn van een leven gespannen vanuit de kuit, langs de dij en de rug, naar het hoofd en de armen.

Rotsaert werkt klassiek, zoekt naar de diepte van een levens inhoud en slaagt erin dit vast te leggen. Weinig liet echter vermoeden dat de kunstenaar op een goeie dag boven zijn vorige en zijn volgende werken ver zou uitgroeien en een beeld zou scheppen dat niet alleen naar formaat, maar vooral naar innerlijke en geniale bezieldheid, zijn geniaal kunstgewrocht zou worden.

Dat beeld is de ‘pax’, zoals het thans, uit brons gegoten, verenigd is met het middeleeuwse kader van het binnenplein van Sint Jan hospitaal te Brugge.

Na de eerste wereldoorlog dong Rotsaert met de plaasteren schetsen te Parijs, waar hij het beeld voltooide in 1924 en bekroond werd in het salon des Artistes Français. Sindsdien verdween het beeld in de werkplaats, tot het, na lang een herhaald aandringen van dokter De Winter, in brons gegoten, in het Sint Jan hospitaal werd geplaatst.

Eerst wanneer wij de eerste kleiaarde studie van ‘pax’ bekijken, bemerken wij de geweldige kracht door het genie in Rotsaert bewerkstelligd. Die eerste studie was niets anders dan een mooie realistische uitbeelding van de religieuze pax groet, de vredeskus, waarop wij alle hogervermelde kenmerken van de beeldhouwer aantreffen.

Wie zal ooit zeggen hoe die overgang werd overbrugd? Wie zal ooit de essentie van de metamorphose in kunstenaar en kunstwerk kunnen blootleggen?

Rotsaert is ongetwijfeld onder den indruk gekomen, gedurende een verlijf in de Benedictijnerabdij van Maredsous in 1914, van de stille en religieuze wijding en betekenis in het ‘pax gebaar’ uitgedrukt.

Zijn eerste reactie werd een mooie uitbeelding. Zijn tweede een geniale zet, waarin abdij en monniken slechts een detail meer zijn in het reusachtige van de idee die hier gestandbeeld wordt.

In deze troebele naoorlogse jaren kunnen wij ons even indenken in de geest, het gevoelen en de bezieling van de kunstenaar toen hij in het jaar 1924 het werk voltooide te Parijs. Was het niet het nader brengen van een immer uitblijvende vrede, de neerslag van de hunker naar rust en stilte, zoals de dichteres het uitschreit:

wij zullen u niet zien, lichtende vrede, wij zullen niet worden in uw glans gewijs; d’extase van den laatsten aardestrijd zal niet zett’ in gloed onze leden noch ons hart vullen met haar zaligheid.
(Henriette Roland Holst).

Ook die lichtende pax heeft de kunstenaar plots vervoerd en boven zichzelf doen uitgroeien. De kracht van het genie in hem heeft zich plots en onverwachts ontbolsterd tot een vurige glans en een extase. Een verzaligende gloed in zijn wezen vulde zijn hart. Zijn leven en denken, zijn kunst en zijn vaardigheid werden één, in de machtige sluitsteen van het genie en wierpen zich neer in de stijlvolle vormen van de enige ‘pax’.

Kunst wordt alleen in de stilte geboren, wordt van de stilte verstening en wordt ook alleen in stilte beleefd en bewonderd. Alleen in de stilte trilt het contact zussen kunstenaar en persoon en dat voortdurende dringen nopen wordt ook het beste bewijs van de kunstwaarde van het beeld.

De ‘pax’ moet in stilte beleefd en begrepen worden, want stilte en vrede is zijn boodschap. Midden de rust en de middeleeuwse ingetogenheid van dat binnenplein, midden dat kader waar zoveel levensonrust stilvalt in het lijden en de dood, waarin zoveel levensangst tot stille gelatenheid wordt gebracht, maar ook in een tijd waar vrede het zoete ideaal wordt van miljoenen mensen, die willen leven als broeders met elkaar, maar ook met in zich de rust van het geweten en de kalme zekerheid van ’s levens kortstondigheid, is dit beeld enig en geniaal.

De stijgende lijn van de spanning, meesterlijk gelegd in de opgetrokken voet, wordt het leven van gans dit stille beeld. Want door die spanning wordt de vredesgedachte niet een dode materie, of een droomschone onwerkelijkheid, maar een daad van leven, van mensen die hoofd aan hoofd, en voorla van ziel tot ziel zich in elkander vinden.

De druk en het optillen der handen, het diep doorbuigen van het ene hoofd, zij aan zij, op de schouder, worden als de veruitwendiging van menselijke last en goddelijke troost. In die beide aanleunende hoofden, komt de streving der beide figuren als in een kalme opgang van gotische gewelven, tot rust en vrede, tot ‘een vrede die de wereld niet kabn geven’, tot een vrede, die niet alleen in de rust en meesterschap van leden en houding zich vertoont, maar die wordt beleefd in het zoet bewustzijn van hem die weet dat hij bemint en tevens ook bemind wordt.

paxbeeld_0011
Foto © Copyright Brussele A.

De rust en de vrede van wat leeft in god. Of beter nog: de vrede van God, de eeuwige onbeweegbaarheid en overanderlijkhbeid van hem die is. Zo wordt de ‘pax’ iets goddelijks bijna, omdat het juist geniaal is. Hier benaderen wij de diepe wezenheid van het kunstwerk als diepe harmonische weergave van leven of levensemotie. Het is hier bepaald het antwoord op die eeuwige onbepaalde wezenlijke hunker naar de vrede, de stilte en het geluk; het werd woord op dat heimwee naar een vaderland, dat eens het onze was, en waarin de mens evenwichtig meester in innerlijke en uiterlijke rust en vrede, als koning de scheppin beheerde. Doch dan een heimwee dat niet in pessimisme zich aan zichzelf vergrijpt, maar integendeel tot sterkere hoop wordt, dat opwaarts voert en stille hunker naar het nieuwe vaderland, waar god, en stilte, en vrede, en geluk, ja alles voor ons zal zijn.

Die sfeer van vrede, van gods nabijheid en hemelse hunkering is de stille en blijvende radio actieve boodschap van deze ‘pax’, die juist in deze immer durende en nooit vervelende, integendeel steeds dieper omgrijpende emanatie zijn grootste kunstwaarde vindt. De aanwezigheid van dit beeld is een weldaad en een zegen voor de zoekende mensen, die hopend en verlangend klagen:

wij zullen u niet zien, lichtende vrede, wij zullen niet proeven uw welgheid van onze lippen naar ons hart gegleden wij zullen ’t hunerkeren naar uw zacht heden meedragen, ongestild, in de eeuwigheid.
(H. Roland Holst).

© Copyright Johan Van Schoorhove uit het boekje “de PAX van Rotsaert”.

Spellingsfout gezien? Selecteer de tekst met uw linker muisknop en klik op Ctrl+Enter.

Geef een reactie